Περίληψη
Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων του 2ου αι π.Χ. άλλαξε τις ιδέες μας σχετικά με την επιστήμη και την τεχνολογία των Αρχαίων Ελλήνων. Περιέχει όλη την αστρονομική γνώση της εποχής των Ελληνιστικών χρόνων και την εφαρμόζει υπολογίζοντας αστρονομικά γεγονότα για οποιαδήποτε χρονική στιγμή. Η ακρίβεια στους υπολογισμούς επιτυγχάνεται με περισσότερα από 39 γρανάζια τοποθετημένα σε ένα πλαίσιο που δεν ξεπερνά το μέγεθος ενός σύγχρονου φορητού υπολογιστή. Θυμίζει ωρολογιακούς μηχανισμούς που κατασκευάστηκαν 14 αιώνες αργότερα. Το πρώτο μέρος αφορά την ανακάλυψή του.
Θεωρείται ο πρώτος υπολογιστής. Αν και έχουν περάσει 100 χρόνια από την ανακάλυψη του, εξακολουθεί να καλύπτεται από μυστήριο. Μπορεί να γνωρίζουμε πλέον τις περισσότερες λειτουργίες του, αλλά ερωτήματα όπως:
- ποιος τον κατασκεύασε;
- ποιος τον χρησιμοποίησε;
- πως τον χρησιμοποίησε;
- για ποιους λόγους;
είναι ερωτήματα που ίσως δεν απαντηθούν ποτέ.
Ο καθηγητής Νίκος Οικονόμου, του τμήματος Φυσικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Πρόεδρος του Τεχνικού Μουσείου Θεσσαλονίκης – από το οποίο προέκυψε το Κέντρο Διάδοσης Επιστημών και Μουσείο Τεχνολογίας Νόησις- αναφέρει σχετικά με τον μηχανισμό το 1995:
«επιβάλλεται αυτή η υψηλή τεχνολογία των αρχαίων Ελλήνων να προβληθεί κατάλληλα. Η προβολή αυτή ευελπιστούμε να γίνει με την κατασκευή και έκθεση των μηχανισμών (του μηχανισμού των Αντικυθήρων και του Βυζαντινού ωρολογιακού μηχανισμού) σε εκθετήριο του Τεχνικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Όμως θα πρέπει να προηγηθεί γραπτή παρουσίαση των μηχανισμών. (…) Το ξεκίνημα γίνεται με το βιβλίο του Price που αφορά των Μηχανισμό των Αντικυθήρων και θα ακολουθήσει ανάλογη δουλειά για το Βυζαντινό Μηχανισμό.»
Σήμερα στο Νόησις εκτίθεται μοντέλο του μηχανισμού του 2011, σύμφωνο με όλα τα στοιχεία που προέκυψαν ως τη συγκεκριμένη ημερομηνία, καθώς και μοντέλο του Βυζαντινού ημερολογίου / ρολογιού στο εκθετήριο «Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία».
Η ιστορία της ανακάλυψης και της αποκωδικοποίησης του παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον.
Η καταιγίδα
Όλα ξεκίνησαν την άνοιξη του 1900. Μία αποστολή με σφουγγαράδες από την Σύμη, κατευθυνόμενη προς τα Τυνησιακά νερά στη βόρεια Αφρική, πέφτει σε μία δυνατή καταιγίδα. Ευτυχώς εμφανίζεται το νησί των Αντικυθήρων για να προσφέρει καταφύγιο.
Στη φωτογραφία διακρίνονται η καταδυτική ομάδα του 1900 (Σβορώνος 1903, σελ. 1)
Μόλις σταματά η καταιγίδα, ένας δύτης αποφασίζει να εξερευνήσει το βυθό. Αν και το καράβι δεν απέχει περισσότερο από 30 μέτρα από τη στεριά, το βάθος ξεπερνά τα 40 μέτρα.
Η θέση του ναυαγίου από Google Maps. Στην πρώτη εικόνα διακρίνεται η Σύμη, ανατολικά της Ρόδου και οι ακτές της Τυνησίας. Στη δεύτερη είναι σημειωμένη η θέση του ναυαγίου στο νησί των Αντικυθήρων.
Το θέαμα που αντικρύζει του κόβει την ανάσα. Μπροστά του απλώνεται ένα ναυαγισμένο αρχαίο πλοίο. Αγάλματα, αμφορείς και αρχαία αντικείμενα κείτονται διάσπαρτα σε όλη την έκταση του βυθού. Το πιο κοντινό του αντικείμενο είναι ένα μπρούτζινο χέρι. Χωρίς δεύτερη σκέψη, το ανεβάζει στην επιφάνεια.
Εικόνα από το ναυάγιο από μεταγενέστερη επιχείρηση ανέλκυσης Photograph: Brett Seymour/EUA/WHOI/ARGO
Ο καπετάνιος, παλιός δύτης και ο ίδιος, καταδύεται και επιβεβαιώνει την ανακάλυψη. Δεν ξέρουν πως να διαχειριστούν την κατάσταση. Σημειώνουν την ακριβή θέση και την ελέγχουν ξανά και ξανά. Θέλουν να είναι σίγουροι ότι θα μπορέσουν να επιστρέψουν.
Συνεχίζουν το ταξίδι τους προς τη Βόρεια Αφρική και 5 μήνες αργότερα επιστρέφουν στη Σύμη έχοντας στο αμπάρι τα σφουγγάρια και το μπρούτζινο χέρι.
Επιστροφή στο ναυάγιο
Οι εορτασμοί της ολοκλήρωσης της αποστολής αλίευσης σφουγγαριών συνοδεύονται από τον προβληματισμό σχετικά με το αρχαίο ναυάγιο. Όλοι συμφωνούν ότι πρέπει να απευθυνθούν στο Ελληνικό Κράτος. Η Σύμη το 1900 ανήκει στην Τουρκία ενώ τα Αντικύθηρα στην Ελλάδα. Ο καθηγητής αρχαιολογίας Αντώνιος Οικονόμου, του Πανεπιστημίου Αθηνών, με καταγωγή από τη Σύμη, θα τους βοηθήσει να συναντήσουν τον υπουργό Παιδείας Σπυρίδωνα Στάη.
Η ανέλκυση των θησαυρών
Το υπουργείο εγκρίνει την πρώτη επιχείρηση ανέλκυσης αρχαιολογικού θησαυρού από το βυθό της θάλασσας, εγκαινιάζοντας την ενάλια αρχαιολογία. Οι ίδιοι δύτες από τη Σύμη αναλαμβάνουν την συλλογή και ανέλκυση των αρχαίων αντικειμένων ενώ υποστηρίζονται από ένα σκάφος του πολεμικού ναυτικού, τον καθηγητή αρχαιολογίας Οικονόμου και τον απαραίτητο εξοπλισμό.
Εκπρόσωποι της Ελληνικής Κυβέρνησης, πλήρωμα του πολεμικού πλοίου Μυκάλη, η ομάδα των δυτών – σφουγγαράδων τον χειμώνα 1900/1901
Άγνωστος φωτογράφος – The mechanism of Antikythera, Κοινό Κτήμα,
Χωρίς να χάσουν χρόνο, τον Νοέμβριο του 1900, επιστρέφουν στην περιοχή του αρχαίου ναυαγίου και ξεκινούν. Οι προσπάθειες τους θα συνεχιστούν ως τον Σεπτέμβριο του 1901, για 10 ολόκληρους μήνες. Οι καταδύσεις γίνονται με τη χρήση ειδικής στολής με «σκάφανδρο». Πρόκειται για μια καινούργια τεχνική που αντικαθιστά την παραδοσιακή ελεύθερη κατάδυση. Ένας σωλήνας με ατμοσφαιρικό αέρα είναι συνδεδεμένος με το σκάφανδρο επιτρέποντας στον δύτη να παραμείνει αρκετή ώρα στο βυθό της θάλασσας. Δεν είναι όμως γνωστή η διαδικασία αποσυμπίεσης που είναι απαραίτητη κατά την άνοδο.
Φωτογραφία εξοπλισμού δύτη
Οι συνέπειες είναι δυσάρεστες: ένας δύτης χάνει τη ζωή του ενώ άλλοι δύο μένουν παράλυτοι από τη «νόσο των δυτών». Παρόλα αυτά καταφέρνουν να ανασύρουν ένα μεγάλο αριθμό αντικειμένων από το ναυάγιο. Ο θησαυρός μεταφέρεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.
Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Στο Μουσείο, οι συντηρητές ασχολούνται με τα πιο εντυπωσιακά κομμάτια. Τα αγάλματα ήταν πρώτα στη λίστα. Όμως δεν είναι ολόκληρα. Τα περισσότερα είχαν κατακερματιστεί κατά τον καταποντισμό του αρχαίου πλοίου ενώ τα μεγαλύτερα δεν ήταν συναρμολογημένα. Διάφορα τμήματα τους έχουν συλλεχθεί από το βυθό. Τώρα καθαρίζονται και ταξινομούνται με βάση τις ορατές ομοιότητες. Σιγά σιγά συναρμολογούνται. Ο έφηβος των Αντικυθήρων είναι ένα από αυτά.
Ο έφηβος των Αντικυθήρων
Από Ricardo André FrantzUser:Tetraktys – Ricardo André FrantzUser:Tetraktys, CC BY-SA 3.0,
Τα περισσότερα αντικείμενα που ανελκύονται από το ναυάγιο, είναι καλυμμένα από ασβεστώδεις εναποθέσεις. Μοιάζουν περισσότερο με βράχους παρά με ανθρώπινα δημιουργήματα.
Photo from the Albert Rehm Archives. Courtesy of Bavarian State Library
Το πρώτο ερώτημα που βασανίζει τους αρχαιολόγους είναι η χρονολόγηση του αρχαίου ναυαγίου. Επιστρατεύονται όλοι οι δυνατοί τρόποι: το ξύλο του αρχαίου πλοίου ραδιοχρονολογείται, εξετάζεται η τεχνοτροπία των πήλινων αγγείων, ελέγχονται τα νομίσματα. Φαίνεται ότι το ναυάγιο συνέβη ανάμεσα στο 80 – 50 π. Χ.
Στην Αθήνα καταγράφονται όλες οι λεπτομέρειες της επιχείρησης στην «Αρχαιολογική εφημερίδα». Αφού περιγραφούν όλα τα αντικείμενα που μεταφέρθηκαν στο Μουσείο αναφέρεται ένα «περίεργο εύρημα, ένα χάλκινο μηχάνημα που περιέχει πολλούς χάλκινους τροχούς, που οι περισσότεροι είναι εξαιρετικά λεπτοί και μοιάζουν με ωρολογιακό μηχανισμό. Ο μηχανισμός βρίσκεται σε τετράγωνη μάλλον ξύλινη θήκη που επίσης περιέχει μολύβδινα φύλλα με γράμματα πολύ μικρών διαστάσεων που πιθανότατα είναι οι οδηγίες χρήσης. Μάλλον πρόκειται για αστρονομικό όργανο. Τα γράμματα αν και είναι δύσκολο να διαβαστούν αντιστοιχούν στον 1ο αιώνα π.Χ. Το αντικείμενο παραμένει όπως ανελκύστηκε από το βυθό καθώς ο καθαρισμός του θα το κατέστρεφε εντελώς». Στην εικόνα 14 του συγκεκριμένου εντύπου φαίνεται το «περίεργο μηχάνημα» και σύμφωνα με την περιγραφή φαίνονται και οι επιγραφές (!!)
Ο μηχανισμός, το “περίεργο αντικείμενο” παρέμεινε στην αφάνεια. Πιθανότατα τοποθετήθηκε σε ένα κουτί μαζί με τα λιγότερο σημαντικά αντικείμενα. Μέχρι που εντελώς τυχαία, τον Μάιο του 1902, ο Σπυρίδων Στάης, ο πρώην υπουργός Παιδείας που ενέκρινε την αποστολή, έστρεψε το βλέμμα του στο κουτί. Αμέσως αναγνώρισε τμήμα κυκλικού τροχού με οδόντωση. Είδε και άλλα θραύσματα που έφεραν τμήματα οδοντωτών τροχών. Όταν τα περιεργάστηκε από κοντά, διέκρινε επιγραφές. Αμέσως ζήτησε τη βοήθεια του διευθυντή του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Wilhelm.
Δημοσιεύματα της 21ης Μαΐου 1902 ( “Σκριπ”, αρ. φύλλου 2428 και “Το Άστυ”, αρ. φυλ. 4139)
Ο μηχανισμός τώρα βρίσκεται στο κέντρο της προσοχής των ειδικών και των εφημερίδων.
Πηγές:
“Εφημερίς Αρχαιολογική εκδιδόμενη υπό της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, περίοδος τρίτη, 1902, τυπογραφείο Π.Δ. Σακελλαρίου”
Μουσάς, Ξενοφών Δ. «Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, ο αρχαιότερος υπολογιστής, επιτομή της Ελληνικής Φιλοσοφίας». Εργαστήριο Αστροφυσικής και Αστεροσκοπείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Τμήμα Φυσικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Σβορώνος, Ι. Ν., Το εν Αθήναις Εθνικό Μουσείον. Αθήνα, 1903, σελ. 1-86.
Tourtas, Alexandros & Theodoulou, Theotokis & Kourkoumelis, Dimitris & Foley, Brendan & Seiradakis, John. (2016). Στοιχεία και ερμηνείες σχετικά με την εύρεση του Μηχανισμού των Αντικυθήρων. Σημειώσεις για το μέλλον.
Price, Derek de Solla, (1995), Γρανάζια από τους Έλληνες, μετάφραση Ν. Α. Οικονόμου, εκδόσεις Γιαχούδη – Γιαπούλη Ο.Ε.