Περίληψη
Οι πρώτες προσπάθειες ερμηνείας του μηχανισμού. Τελικό ερώτημα: Αστρολάβος ή κάτι άλλο; Παράλληλα εξελίσσεται η τεχνολογία τόσο στην ακτινογραφία με ακτίνες Χ και γ, ώστε να "φωτιστεί" το εσωτερικό των θραυσμάτων όσο και στην ενάλια αρχαιολογία με νέους τρόπους χαρτογράφησης, κατάδυσης και τεκμηρίωσης.
Είναι αστρολάβος;
Τον Ιούνιο του 1902 τα θραύσματα του μυστηριώδους μηχανισμού εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και προσελκύουν το ενδιαφέρον πολλών, ειδικών και μη. Η ολοφάνερη ύπαρξη γραναζιών, των οποίων τα δόντια δεν ξεπερνούν το 1 χιλιοστό του μέτρου, ξαφνιάζει τους πάντες. Κανένας δεν μπορούσε να πιστέψει ότι ένα αντικείμενο του 1ου αιώνα π.Χ. μπορεί να είναι τόσο πολύπλοκο. Κάποιοι δεν δίστασαν να προτείνουν ότι είναι προϊόν εξωγήινης τεχνολογίας. Κάποιοι άλλοι είπαν ότι δεν είναι δυνατό το αντικείμενο να υπήρχε στο αρχικό ναυάγιο του 50 – 70 π.Χ., μάλλον βρέθηκε στο συγκεκριμένο σημείο τυχαία, μάλλον έπεσε από κάποιο άλλο πλοίο που πέρασε από το ίδιο σημείο πολλά χρόνια αργότερα.
Τελικά επικράτησαν δύο απόψεις:
- πρόκειται για αστρολάβο καθώς το αντικείμενο βρέθηκε σε ναυάγιο πλοίου, άρα ήταν ένα όργανο ναυσιπλοΐας
- δεν είναι αστρολάβος, καθώς ο μηχανισμός είναι εξαιρετικά πολύπλοκος.
Ο αστρολάβος της Brescia από τη συλλογή του Νόησις
Με την πρώτη άποψη συντάχθηκαν ο Σβορώνος (νομισματολόγος), ο Ρεδιάδης (αξιωματικός του Ναυτικού), και ο Θεοφανίδης (αξιωματικός του Ναυτικού) ενώ με τη δεύτερη ο Ράδος (Ιστορικός) που μάλιστα περιέγραψε τα ευρήματα στην Geographic Society προβάλλοντας το εύρημα στη διεθνή κοινότητα.
Τα θραύσματα καθαρίζονται από τον Ρουσόπουλο. Την εποχή εκείνη, (1905) οι διαδικασίες αποκατάστασης και συντήρησης δεν έχουν τελειοποιηθεί. Πολλά νέα στοιχεία έρχονται στο φως, κυρίως γράμματα από τις επιγραφές, ενώ κάποια χάνονται για πάντα.
Το θραύσμα B πριν και μετά τον καθαρισμό
Ο Albert Rehm
Την ίδια χρονιά (1905) ο φιλόλογος Albert Rehm μελετάει τα ευρήματα. Είναι ο πρώτος που διατυπώνει την άποψη ότι πρόκειται για μηχανισμό που αναπαριστά τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων. Από την πρώτη στιγμή συνδέει τα μυστηριώδη θραύσματα με τις περιγραφές του Κικέρωνα, σχετικά με τη σφαίρα του Αρχιμήδη. Το στοιχείο που τον πείθει είναι η λέξη «ΠΑΧΩΝ», που διακρίνεται στο μεγαλύτερο θραύσμα. Ο Rehm γνωρίζει ότι πρόκειται για το όνομα ενός μήνα του Αιγυπτιακού αλλά και του Αλεξανδρινού ημερολογίου. Επομένως πρόκειται για ημερολογιακό μηχανισμό. Τα ημερολόγια στην Αρχαιότητα βασιζόταν είτε στη κίνηση της Σελήνης, τα Σεληνιακά, είτε στην (φαινόμενη) κίνηση του Ήλιου, τα Ηλιακά. Αντίστοιχα σημειώνει την έλλειψη σοβαρής επιχειρηματολογίας στις εργασίες του Ρεδιάδη και του Σβορώνου σχετικά με την θεωρία του αστρολάβου.
Φωτογραφία του Rehm (Bayerische Staatsbibliothek, Rehmiana III, 1905)
Το 1929 ο Θεοφανίδης παρουσιάζει το μοντέλο που έχει κατασκευάσει, επαναφέροντας τη θεωρία του αστρολάβου. Το μοντέλο δεν είναι λειτουργικό και περιέχει στοιχεία που δεν προκύπτουν από τα αυθεντικά θραύσματα.
Ο Derek De Solla Price
Την δεκαετία του 1950 ο Derek De Solla Price έρχεται σε επαφή με τα θραύσματα του μηχανισμού. Ο Price είναι καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Yale με αντικείμενο την ιστορία της επιστήμης και έχει μελετήσει αστρολάβους, ωρολογιακούς μηχανισμούς και αστρονομικούς ημερολογιακούς μηχανισμούς. Το ενδιαφέρον του για τον μηχανισμό, τον οδηγεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο όπου μελετά συστηματικά όλα τα στοιχεία, τα αυθεντικά θραύσματα, τα κείμενα που έχουν δημοσιευτεί, ακόμη και τις ανέκδοτες σημειώσεις του Rehm. Ο Rehm δεν ζει πλέον και δεν έχει δημοσιεύσει τα στοιχεία της έρευνας του. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για υπολογιστικό μηχανισμό που αναπαριστά τις θέσεις των ουρανίων σωμάτων, όπως ακριβώς είχε προτείνει ο Rehm.
Το 1955 δημοσιεύει το άρθρο με τίτλο “Clockwork before the Clock” δηλαδή «ωρολογιακός μηχανισμός πριν το ρολόι». Θεωρεί ότι ο αρχαίος μηχανισμός ξαναγράφει την ιστορία της Τεχνολογίας καθώς δεν υπάρχει άλλη αρχαία μηχανή με οδοντωτούς τροχούς αντίστοιχης πολυπλοκότητας. Το 1959 γράφει το άρθρο «ένας Αρχαίος Ελληνικός Υπολογιστής» (“An Ancient Greek Computer”) που δημοσιεύεται στο Scientific American (Ιούνιος 1959, σελίδα 60)
Ο Καράκαλος – Οι πρώτες ακτινογραφίες
Ο Price προτείνει πολλές φορές στους υπεύθυνους του Αρχαιολογικού Μουσείου τη λήψη ακτινογραφιών των θραυσμάτων ώστε να αποκαλυφθεί το εσωτερικό τους. Τα αιτήματα του δεν γίνονται αποδεκτά. Τελικά το 1971, μετά από 20 περίπου χρόνια μελέτης του μηχανισμού, καταφέρνει να έρθει σε επαφή με τον καθηγητή Χ. Καράκαλο της Ελληνικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας.
Από τις ραδιοακτινογραφίες του Δρ. Καρακάλου
Ο Καράκαλος κατόρθωσε να δημιουργήσει μία κατάλληλη διάταξη για τη λήψη ραδιοακτινογραφιών των αρχαίων θραυσμάτων, χρησιμοποιώντας ακτίνες Χ και γ. Το εγχείρημα είχε απόλυτη επιτυχία. Οι ακτινογραφίες αποκάλυψαν πλήθος γραναζιών, τον τρόπο σύνδεσης τους και τον αριθμό των δοντιών του καθενός. Η ίδια η σύζυγος του Καρακάλου βοήθησε σημαντικά στην καταμέτρηση των δοντιών κάθε γραναζιού που εμφανίστηκε στις ακτινογραφίες. Ο βαθμός πολυπλοκότητας του μηχανισμού αποκαλύφθηκε. Το αντικείμενο είναι το πιο σημαντικό τεκμήριο τεχνολογίας του αρχαίου κόσμου.
Ο Price με το μοντέλο του μηχανισμού
Ο Price χρησιμοποίησε τα νέα στοιχεία για να κατασκευάσει το πρώτο μοντέλο σε συνεργασία με τον John Gleave. Το 1974 συγκεντρώνει και εκδίδει όλα τα στοιχεία της έρευνας του στο έργο “Gears from the Greeks” . Το σύγγραμμα θα κυκλοφορήσει και στην Ελληνική γλώσσα (1995), σε μετάφραση/απόδοση του καθηγητή του ΑΠΘ Νικόλαο Οικονόμου (και Προέδρου του Τεχνικού Μουσείου Θεσσαλονίκης)
Ο Ζακ Υβ Κουστώ και η ενάλια αρχαιολογική ανασκαφή
To 1953 o Ζακ Υβ Κουστώ πραγματοποιεί μία τριήμερη στάση στα Αντικύθηρα. Ο προορισμός του όμως, είναι η Δήλος, όπου θα αναζητήσει στοιχεία σχετικά με τον Ρωμαίο έμπορο Μάρκο Σέστιο. Οι κάτοικοι των Αντικυθήρων του υποδεικνύουν τη θέση του ναυαγίου. Η πρώτη «διαγνωστική» επίσκεψη αποκαλύπτει πλήθος αρχαίων κεραμικών οστράκων, αμφορείς και μία άγκυρα. Όμως η προγραμματισμένη αποστολή στη Δήλο δεν μπορεί να περιμένει.
Το 1975 το Ελληνικό Κράτος ζητά τη βοήθεια του Κουστώ για την έρευνα και κινηματογράφηση διαφόρων εναλίων αρχαιολογικών θέσεων. Ο Κουστώ επιστρέφει στα Αντικύθηρα τον Ιούνιο του 1976 και παραμένει ως τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου. Η ομάδα του χρησιμοποιεί πολύ διαφορετικό τρόπο προσέγγισης του αρχαιολογικού χώρου σε σχέση με την πρώτη προσπάθεια του 1902.
Συστηματική χαρτογράφηση
Ο χώρος του ναυαγίου φωτογραφίζεται και χαρτογραφείται πριν αρχίσουν οι επιχειρήσεις ανάκτησης των αντικειμένων. Ένα σχοινί μήκους 10 μέτρων με σαφή διαχωριστικά ανά μέτρο τοποθετείται στο βυθό και φωτογραφίζεται από συγκεκριμένο ύψος. Το σκοινί μεταφέρεται κατά 5 μέτρα, παράλληλα με την αρχική του θέση, και ξαναφωτογραφίζεται. Το ίδιο συμβαίνει μέχρι να φωτογραφηθεί μία περιοχή 40 επί 10 μέτρων. Οι φωτογραφίες, ουσιαστικά τα φιλμ, τοποθετούνται το ένα πάνω στο άλλο για να συνθέσουν φωτο – μωσαϊκά, δημιουργώντας τρισδιάστατη απεικόνιση του χώρου του ναυαγίου.
Υποβρύχια φωτογράφηση και βιντεοσκόπηση
Η υποβρύχια φωτογράφηση και βιντεοσκόπηση ήταν μία πρόκληση για την εποχή. Ο Κουστώ όμως έχει στην ομάδα του τον πρωτοπόρο Harold Edgerton, καθηγητή του MIT. Ο Edgerton ήταν εφευρέτης υποβρύχιων ηλεκτρονικών φλας και βασικός ερευνητής στην εξέλιξη των ηχοβολιστικών συστημάτων (sonar).
Αυτόνομη συσκευή κατάδυσης
Φυσικά η τεχνολογία στην κατάδυση έχει εξελιχθεί από το 1902. Οι επαγγελματίες δύτες χρησιμοποιούν την αυτόνομη αναπνευστική συσκευή που έχουν επινοήσει και κατασκευάσει το 1943 ο ίδιος ο Jaques Yves Cousteau και ο μηχανικός Emile Gagnan.
Η συσκευή είναι εξαιρετικά απλή: μία μεταλλική φιάλη με ατμοσφαιρικό αέρα σε υψηλή πίεση, που μέσω του «ρυθμιστή» παρέχει τον απαραίτητο αέρα στην κατάλληλη πίεση. Ο δύτης είναι πλέον αυτόνομος, αφού μεταφέρει μαζί του τον αέρα που χρειάζεται για την αναπνοή του.
Οι πρώτοι σφουγγαράδες στις καταδύσεις του 1902 χρησιμοποιούσαν τη στολή με το σκάφανδρο. Σωλήνες συνέδεαν τη στολή με την αντλία που παρείχε ατμοσφαιρικό αέρα. Η αντλία ήταν χειροκίνητη και βρισκόταν στην επιφάνεια της θάλασσας, στο πλοίο που μετέφερε τους δύτες. Οι κινήσεις του δύτη περιοριζόταν και από τους σωλήνες και εξαιτίας της δύσκαμπτης και βαριάς στολής. Τώρα με τη χρήση της αυτόνομης αναπνευστικής συσκευής έχουν μεγάλη ελευθερία κινήσεων. Επιπλέον ο χρόνος παραμονής στο βυθό αυξάνεται από 5 περίπου λεπτά σε περισσότερα από 10.
Νόσος των δυτών – Θάλαμος αποσυμπίεσης
Το άζωτο του ατμοσφαιρικού αέρα σε μεγάλα βάθη, δεσμεύεται από τον οργανισμό λόγω της μεγάλης πίεσης. Η συγκέντρωση αζώτου στους ιστούς έχει ως αποτέλεσμα μία σειρά επιπλοκών: από παραισθήσεις ως θάνατο, γνωστή ως «νόσος των δυτών». Η σοβαρότητα των επιπλοκών εξαρτάται από το χρόνο παραμονής σε συγκεκριμένο βάθος (πίεση) αλλά και από το χρόνο ανάδυσης. Στην αρχική προσπάθεια ανέλκυσης του 1902 η νόσος οδήγησε στον θάνατο ένα δύτη ενώ άφησε παράλυτους δύο ακόμη δύτες.
Τώρα όμως, το σκάφος του Κουστώ, το διάσημο Καλυψώ, διαθέτει θάλαμο αποσυμπίεσης. Οι δύτες μπορούν να παραμείνουν στο θάλαμο στην κατάλληλη πίεση όσο χρόνο απαιτείται ώστε να μειωθούν οι επιπτώσεις της νόσου. Ήταν μία καινοτομία της εποχής που σύντομα καθιερώθηκε ως απαραίτητο σύστημα ασφάλειας για τις καταδύσεις.
Βαθυσκάφος Soucoupe
Τέλος, η αποστολή του διέθετε και αυτόνομο υποβρύχιο σκάφος, το Soucoupe. Το Soucoupe μπορούσε να φιλοξενήσει δύο άτομα και να παραμείνει πολλές ώρες στο βυθό. Επιπλέον δημιουργούσε τομές στο βυθό, εκτοξεύοντας νερό με πίεση, ενώ με μία ειδική αρπάγη μπορούσε να συλλέγει αντικείμενα και να τα μεταφέρει στην επιφάνεια.
Αποτελέσματα
Πολλά αντικείμενα ήρθαν στο φως, όπως κομμάτια ξύλου και θραύσματα καρφιών από το ναυαγισμένο σκάφος, όστρακα οξυπύθμενων αμφορέων, χάλκινα αγαλματίδια, γυάλινα αγγεία, χρυσά, αργυρά και χάλκινα νομίσματα. Τα αντικείμενα έδωσαν επιπλέον στοιχεία για το ναυάγιο και βοήθησαν στο χρονολογικό προσδιορισμό του.
Ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της αποστολής ήταν η βιντεοσκόπηση και η δημιουργία ντοκιμαντέρ που προβλήθηκαν στο κοινό. Η διάχυση της επιστήμης στο κοινό είναι εξαιρετικά σημαντική. Η επιστημονική γνώση δεν αφορά μόνο τους ειδικούς αλλά όλους τους ανθρώπους.
Πηγές:
Τούρτας Α., Θεοδούλου Θ., Κουρκουμέλης Δ., Foley B., (2015) «Τεχνολογικές καινοτομίες στην υποβρύχια έρευνα του ναυαγίου των Αντικυθήρων», εισήγηση για το Β’ συμπόσιο «Νέες Τεχνολογίες στην υπηρεσία της Αρχαιογνωστικής Έρευνας
http://users.uoa.gr/~xmoussas/Bibliography_XM2025/2013%205%2012%20Antikythera%20Mechanism%20Booklet%20Greek%20STOA.pdf
https://www.academia.edu/32238166/The_Antikythera_Mechanism_Corpus_operae_I
Η φωτογραφία στην αρχή του άρθρου είναι του Albert Rehm, Bayerische Staatsbibliothek, Rehmiana III, 1905