Περίληψη
Μία νέα προσπάθεια ξεκινά για την έρευνα και την μελέτη του αρχαίου μηχανισμού. Συγκεντρώνει ειδικούς στην αστρονομία, στα μαθηματικά, στη χημεία, στην αρχαιολογία, στην επιγραφολογία, στην ακτινογράφηση και στην φωτογράφηση. Νέα στοιχεία εμφανίζονται.
The Antikythera Research Project
Ενώ ο M. Wright κατασκευάζει το μοντέλο του και περιμένει να δημοσιευτεί η εργασία του, το βιβλίο του Price συνεχίζει να προσελκύσει το ενδιαφέρον πολλών επιστημόνων. Ο Mike Edmunds, αστρονόμος του πανεπιστημίου του Cardiff έχει ήδη δημοσιεύσει τις δικές του υποθέσεις σχετικά με τον μηχανισμό. Συναντά τον Tony Freeth, μαθηματικό που ασχολείται με δημιουργία ντοκιμαντέρ, και του εξηγεί ότι ο αρχαίος μηχανισμός είναι μία εξαιρετικά καλή ιδέα για ένα ντοκιμαντέρ. Ο Freeth μαγεύεται από το μηχανισμό και, σαν μαθηματικός, θέλει πραγματικά να αποκωδικοποιήσει τα μυστικά του. Ο Ξενοφών Μουσάς, αστρονόμος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, έχει ήδη συναντήσει το παράξενο έκθεμα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, με την επιγραφή «Αστρολάβος», και ίσως είναι η αιτία που ασχολήθηκε με την αστρονομία. Ο Ιωάννης Χιου Σειραδάκης, αστρονόμος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης, έχει επίσης επηρεαστεί από την ελληνική έκδοση του βιβλίου του Price που επιμελήθηκε ο καθηγητής Νικόλαος Οικονόμου. Το 2001 οι τέσσερις καθηγητές αποφασίζουν να ενώσουν τις δυνάμεις τους για να διερευνήσουν εκ νέου τα αρχαία θραύσματα. Ονομάζουν την επιχείρηση “The Antikythera Research Project”.
Τα θραύσματα ξανά στο επίκεντρο
Από τις πρώτες συζητήσεις τους συμφωνούν ότι τα υπάρχοντα επιστημονικά στοιχεία, φωτογραφίες, ακτινογραφίες Χ και σημειώσεις δεν μπορούν να δώσουν νέες πληροφορίες. Πιθανότατα δεν γνωρίζουν τις τελευταίες ακτινογραφήσεις του μηχανισμού που πραγματοποίησε ο Wright το 1990. Αποφασίζουν ότι πρέπει οπωσδήποτε να εξετάσουν εκ νέου τα αρχαία θραύσματα, χρησιμοποιώντας τις τελευταίες εξελίξεις της τεχνολογίας.
Ο Ξενοφών Μουσάς και ο Ιωάννης Σειραδάκης επικοινωνούν με τις Ελληνικές Αρχές για να λάβουν τις σχετικές άδειες ενώ ο Tony Freeth αναζητεί τρόπους φωτογράφησης και να ακτινογράφησης που να δίνουν αποτελέσματα υψηλής ακρίβειας και πιστότητας. Ξεφυλλίζοντας ένα επιστημονικό περιοδικό, ξεχωρίζει μία εικόνα με χρυσόψαρα όπου το εσωτερικό τους φαίνεται με καταπληκτική λεπτομέρεια. Λίγο παρακάτω, μια άλλη εικόνα αποτυπώνει ένα εγχάρακτο πλακιδίου, από την αρχαία Βαβυλώνα, εξαιρετικά καθαρά εξαιτίας μίας νέας τεχνικής φωτογράφησης.
Ο Blade Runner
Αμέσως έρχεται σε επαφή με τους δημιουργούς της ακτινογραφίας του χρυσόψαρου, την ομάδα του Roger Hadland της εταιρείας X-Tek Systems. Η εταιρεία χρησιμοποιεί ένα αξονικό τομογράφο σαν τους ιατρικούς, που όμως περιστρέφεται το αντικείμενο και όχι η κάμερα καταγραφής των ακτίνων Χ.
Στο εσωτερικό ενός τομογράφου της X-Tek. Η εικόνα του αντικειμένου προβάλλεται στον ανιχνευτή (Ramsey 2012)
Οι ακτίνες Χ έχουν μεγαλύτερη διεισδυτικότητα και ενέργεια σε σχέση με τους ιατρικούς τομογράφους καθώς δεν απευθύνονται σε ανθρώπινους οργανισμούς. Τους πείθει να κατασκευάσουν μία παραλλαγή του τομογράφου τους που να μπορεί να διαπεράσει τα μεταλλικά γρανάζια των αρχαίων θραυσμάτων. Τους εξηγεί ότι η μηχανή θα πρέπει να μεταφερθεί στην Αθήνα καθώς τα αρχαία γρανάζια είναι πολύ εύθραυστα για να ταξιδέψουν. Ο Roger Hadland αποδέχεται την πρόκληση. Ο Blade Runner, ο αξονικός τομογράφος που προέκυψε, επιτυγχάνει τη λήψη υψηλής ανάλυσης ακτινογραφιών Χ τριών διαστάσεων, με στοιχεία όγκου (high resolution 3D X-ray volumes). Το ειδικό λογισμικό VGStudio Max της Volume Graphics επιτρέπει «φέτες», τομές, (Slices) να εμφανιστούν από διαφορετικές γωνίες για οποιοδήποτε δείγμα. Με αυτό τον τρόπο, τα στοιχεία ενός επιπέδου στο εσωτερικό των θραυσμάτων μπορούν να απομονωθούν, να εξεταστούν και να μετρηθούν. Το λογισμικό επιτρέπει την αύξηση/μείωση της φωτεινότητας και της αντίθεσης, ώστε να εμφανίζονται καθαρές εικόνες στις οποίες να γίνονται μετρήσεις με ακρίβεια. Το πρόβλημα της λήψης ακτινογραφιών είχε λυθεί.
Η φωτογράφηση PTM της Hewlett-Packard
Σχετικά με τη φωτογράφηση των αρχαίων θραυσμάτων αξιοποιήθηκε η φωτογραφία του πλακιδίου της Αρχαίας Βαβυλώνας.
Πλακίδιο 4.000 ετών των Σουμερίων. (α) Απλή φωτογραφία, (b) το αποτέλεσμα της PTM (c) Εικόνα μετά την επεξεργασία στον υπολογιστή που για κάθε pixel αναιρεί την επιφανειακή επίστρωση και προσθέτει το επιλεγμένο μοντέλο φωτισμού (d) η εικόνα (c) προστίθεται στην εικόνα (b) (Malzbender et al)
Σε αυτή η λήψη είχε πραγματοποιηθεί με την τεχνική Polynomial Texture Mapping (PTM), μία ιδέα του Dr Malzbender της Hewlett – Packard: το αντικείμενο τοποθετείται στο κέντρο ενός θόλου.
Ο θόλος που τοποθετείται πάνω από το αντικείμενο προς φωτογράφηση και φέρει την κάμερα (στην κορυφή) και τις πηγές φωτός (Malzbender et al)
Ακριβώς απέναντι από το αντικείμενο είναι η φωτογραφική μηχανή υψηλής ανάλυσης. Σε όλη την επιφάνεια του θόλου είναι τοποθετημένες 40 πηγές φωτός. Για κάθε πηγή φωτός λαμβάνεται και μία φωτογραφία. Ένα ειδικό λογισμικό συγκεντρώνει και συνθέτει όλες, και τις 40, φωτογραφίες. Το τελικό αποτέλεσμα είναι δυναμικό. Ο χρήστης μπορεί να βλέπει την εικόνα του αντικειμένου επιλέγοντας οποιεσδήποτε πηγές φωτός από τις 40. Οι διαφορετικοί φωτισμοί σε συνδυασμό με την υψηλή ανάλυση της φωτογραφικής μηχανής, αναδεικνύουν κάθε εσοχή ή προεξοχή της επιφάνειας, χωρίς να επεμβαίνουν αυτήν. Οι αποθέσεις και η σκουριά εξαφανίζονται. Καμιά λεπτομέρεια δεν μπορεί να κρυφθεί!
Στην Αθήνα το 2005
Το 2005, τέσσερα χρόνια μετά τη δημιουργία της ομάδας, όλοι οι δρόμοι οδηγούν στην Αθήνα, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Οι άδειες έχουν εξασφαλιστεί. Ο Blade Runner είναι έτοιμος να ταξιδέψει οδικώς μέχρι την Αθήνα -καθώς οι 8 του τόνοι θα ήταν δύσκολο να τοποθετηθούν σε άλλο μεταφορικό μέσο.
Ο αξονικός τομογράφος Blade Runner στην είσοδο του Μουσείου (Ramsey 2012)
Ο Dr Malzbender με το PTM είναι ήδη στην Αθήνα.
Ένα αναπάντεχο περιστατικό ενθαρρύνει την ομάδα: η Μαρία Ζαφειροπούλου του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, τους ενημερώνει ότι βρέθηκε στις αποθήκες του Μουσείου ένα κουτί με την ετικέτα «Ναυάγιο των Αντικυθήρων». Ο ενθουσιασμός της ομάδας κορυφώνεται, καθώς ο αριθμός των θραυσμάτων από 20 γίνεται 82.
Τα 82 θραύσματα (Freeth et al. 2006).
Η αρχική ομάδα έχει αυξηθεί καθώς προστίθενται οι υπεύθυνες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου η Ελένη Μάγκου, χημικός και η Μαρία Ζαφειροπούλου, αρχαιολόγος, καθώς και ο προϊστάμενος του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου και Εργαστηρίου χειρόγραφων του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος, Αγαμέμνονας Τσελίκας. Αρχαιολόγοι, φυσικοί, μαθηματικοί, αρχαιολόγοι, ιστορικοί, επιγραφολόγοι και ειδικοί στη φωτογράφηση και ακτινογράφηση ξεκινούν τη συλλογή στοιχείων.
Αρχίζει η φωτογράφηση και η ακτινογράφηση των 82 πλέον θραυσμάτων υπό την επίβλεψη των ειδικών του Μουσείου ώστε τα θραύσματα να μην υποστούν καμία επιβάρυνση στην συνολική διαδικασία.
Φωτογράφηση με τη μέθοδο PTM θραύσματος του μηχανισμού DIGITAL PRESERVATION TECHNOLOGIES FOR CULTURAL HERITAGE AND HISTORICAL DOCUMENTS – Scientific Figure on ResearchGate. Available from: https://www.researchgate.net/figure/Up-Illumination-dome-used-by-Malzbender-in-an-upstanding-inclination-to-image-an_fig1_395947771 [accessed 15 Oct 2026]
Τα νέα στοιχεία ξεπερνούν κάθε προσδοκία. Η ομάδα συνεχώς αναγκάζεται να προμηθεύεται νέους σκληρούς δίσκους καθώς τα νέα στοιχεία θα ξεπεράσουν τα 600 GB – ένα τεράστιο μέγεθος για το 2005. Από τις πρώτες φωτογραφίες και ακτινογραφίες φάνηκε ότι η επιχείρηση ήταν απόλυτα πετυχημένη! Περισσότεροι από 2000 χαρακτήρες/γράμματα αποκαλύφθηκαν ενώ ξεκαθάρισε η εικόνα για όλα τα διασωθέντα γρανάζια, τη διάταξη τους, τις λεπτομέρειες στην επιφάνεια τους καθώς και λεπτομέρειες των αξόνων στους οποίους ήταν στερεωμένα.
Τώρα ξεκινά το επόμενο στάδιο της έρευνας: η ερμηνεία και η αποκωδικοποίηση του μηχανισμού όπως είναι ο τίτλος της πρώτης τους δημοσίευσης στο Nature, τον Νοέμβριο του 2006.
Η δημοσίευση στο Nature “Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism” (2006)
Στη συγκεκριμένη δημοσίευση περιγράφεται ο τρόπος συλλογής των νέων στοιχείων. Τα στοιχεία θα είναι διαθέσιμα στο διαδίκτυο για οποιονδήποτε ερευνητή. Τα ευρήματα ουσιαστικά επιβεβαιώνουν, σε γενικές γραμμές, τις υποθέσεις του Price, του Bromley και του Wright.
Η περιγραφή του μηχανισμού
O μηχανισμός πρέπει να κατασκευάστηκε γύρω στο 150 -100 π.Χ. όπως φαίνεται από τη μορφή των γραμμάτων. Ήταν τοποθετημένος σε ξύλινη θήκη διαστάσεων όχι μεγαλύτερων από 315 x 190 x 100 mm. Και στις δύο όψεις υπήρχα ξύλινα πορτάκια με αστρονομικές πληροφορίες σε φύλλο μπρούντζου. Στα κείμενα αυτά εμφανίζεται η λέξη «στηριγμός» που συνδέεται με τη φαινόμενη αλλαγή της κατεύθυνσης της κίνησης των πλανητών. Επίσης εμφανίζονται μηχανικοί όροι όπως «γνώμων», «διατρήσεις» και αστρονομικές πληροφορίες. Ο αριθμός “ΣΚΓ” δηλαδή 223 που συνδέεται με τον κύκλο των εκλείψεων (του Σάρου) υπάρχει στο κείμενο ακριβώς κάτω από τους αριθμούς “ΟCL” ή 76 έτη -το L συμβολίζει τα έτη- που αφορά τον κύκλο του Καλλίππου και “ΙΘL” δηλαδή 19 έτη που αφορά τον κύκλο του Μέτωνα.
Στην εικόνα του θραύσματος με την τεχνική PTM είναι σε πλαίσιο ο αριθμός “ΣΚΓ” δηλαδή 223 που σχετίζεται με τον κύκλο των εκλείψεων του Σάρος. Ακριβώς πάνω από τον αριθμό ΣΚΓ διακρίνεται ο αριθμός OCL και IΘL
By Xmoussas – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=102509081
Η φράση «σπείρα διαιρεμένη σε 235 περιοχές» επιβεβαιώνει την υπόθεση του Wright για τη σπείρα του Μετωνικού κύκλου. Πολλές ακόμη λέξεις έγιναν ορατές όπως “χρυσή σφαίρα”, “σφαιρίδιο” που μάλλον αφορούν τον Ήλιο και την Σελήνη, «Ισπανία» καθώς και γεωγραφικές αναφορές που φαίνεται να σχετίζονται με τις ηλιακές εκλείψεις.
Ο μηχανισμός σύμφωνα με τη δημοσίευση του 2006 (Freeth et al. 2006)
Η πρόσθια όψη
Το μοντέλο του μηχανισμού που κατασκευάστηκε από την ομάδα του ΑΠΘ με βάση τα στοιχεία του Antikythera Research Project και φιλοξενείται στο εκθετήριο του Νόησις. Διακρίνεται το μπροστινό πορτάκι με τις επιγραφές που μπόρεσαν να διαβαστούν και η πρόσθια όψη του μηχανισμού. Στην πρόσθια όψη διακρίνεται ο κύκλος με τους αστερισμούς της εκλειπτικής, ο δεύτερος κύκλος με τους μήνες του Αιγυπτιακού ημερολογίου με ελληνικούς χαρακτήρες, ο δείκτης του Ήλιου (χρυσούν σφαιρίο), ο δείκτης της Σελήνης με το μηχανισμό των φάσεων της. Πάνω και κάτω υπάρχει το κείμενο του παραπήγματος που μπόρεσε να διαβαστεί
Στην μπροστινή όψη του μηχανισμού, στην κεντρική περιοχή υπάρχουν δύο ομόκεντροι κύκλοι ενώ πάνω και κάτω από αυτούς σημειώνονται αστρονομικά γεγονότα, το παράπηγμα, αριθμημένα με τα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου. Ο εσωτερικός κύκλος, φέρει τα ονόματα των αστερισμών της εκλειπτικής, και είναι χωρισμένος σε 360ο , ώστε σε κάθε αστερισμό να αντιστοιχούν 30ο. Σε κάποια σημεία είναι σημειωμένα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου που αντιστοιχούν στις αντίστοιχες παραπομπές στο παράπηγμα. Το «παράπηγμα», είναι ένα είδος αλμανάκ με τις πρώτες και τελευταίες ανατολές και δύσεις αστέρων ή αστερισμών. Ο εξωτερικός δακτύλιος είναι αποσπώμενος και στηρίζεται πάνω σε μικρές οπές. Επάνω του διακρίνονται τα ονόματα των μηνών του Αιγυπτιακού ημερολογίου με ελληνική όμως γραφή. Είναι διαιρεμένος σε 365 υποδιαιρέσεις, όσες και οι ημέρες του χρόνου. Όπως στα σύγχρονα ημερολόγια προστίθεται μία ημέρα κάθε 4 χρόνια, καθώς η διάρκεια του έτους είναι 365,25 ημέρες, έτσι και στον μηχανισμό των Αντικυθήρων μπορούσαν να μετακινούν τον δακτύλιο του ημερολογίου κατά μία θέση/ημέρα, με τη βοήθεια των οπών, κάθε 4 χρόνια. Πιθανότατα ένας δείκτης για τον Ήλιο και ένας για τη Σελήνη θα έδειχναν τη θέση των δύο σωμάτων στον δακτύλιο με τους αστερισμούς. Πιθανότατα κάποιος μηχανισμός θα μπορούσε να αναπαριστά τις φάσεις της Σελήνης. Ίσως να υπήρχαν και άλλοι δείκτες για να εμφανίζουν τη θέση των πλανητών ή ακόμη και της ημερομηνίας.
Η πίσω όψη
Το μοντέλο του μηχανισμού που κατασκευάστηκε από την ομάδα του ΑΠΘ με βάση τα στοιχεία της ομάδας Antikythera Research Project και φιλοξενείται στο εκθετήριο του Νόησις. Διακρίνεται το πίσω πορτάκι με τις επιγραφές που μπόρεσαν να διαβαστούν και η πίσω όψη του μηχανισμού. Διακρίνεται ο σπείρα του Μέτωνα με τους 235 σεληνιακούς μήνες, η υποκλίμακα των Πανελληνίων Αγώνων, η υποκλίμακα του Καλλίππου και η σπείρα των εκλείψεων (Σάρου) με την υποκλίμακα του Εξελιγμού
Στην πίσω όψη υπάρχουν δύο μεγάλες σπειροειδείς κλίμακες, μία για τον Μετωνικό κύκλο των 235 σεληνιακών μηνών με την υποκλίμακα του Καλλίππου στο εσωτερικό της, και μία για τον κύκλο των εκλείψεων των 223 σεληνιακών μηνών, δηλαδή τον κύκλο του Σάρου. Επίσης διακρίνεται η υποκλίμακα του Εξελιγμού.
Ένα νέο στοιχείο από τα θραύσματα, που μέχρι τώρα φυλάσσονταν στην αποθήκη του μουσείου, επιβεβαιώνει την σπειροειδή μορφή του κύκλου του Μέτωνα. Στις ακτινογραφίες ενός από αυτά, εμφανίζεται ο δείκτης της κλίμακας. Ο δείκτης είχε μία ακίδα με την οποία διέτρεχε τη σπείρα όπως η βελόνα του πικάπ διατρέχει τους δίσκους, ενώ μία δεύτερη ακίδα, κάθετη στην προηγούμενη, δείχνει τον σεληνιακό μήνα.
Ο δείκτης της σπείρας του Μέτωνα όπως φαίνεται στην αξονική τομογραφία και στην ψηφιακή ανακατασκευή (Freeth et al. 2006)
Ένα από τα πιο απροσδόκητα ευρήματα ήταν τα ονόματα των στεφανιτών αγώνων, που διαβάστηκαν στο εσωτερικό της σπείρας του Μέτωνα, χάρη στη φωτογράφηση PTM. Εμφανίστηκαν πρώτα τα «Νέμεα». Μόλις αντιλήφθηκαν ότι πρόκειται για τους αγώνες της αρχαιότητας, διάβασαν και τα «Ίσθμια», «Κορίνθια», «Ναα» και «Ολύμπια». Η συγκεκριμένη κυκλική κλίμακα που βρίσκεται στο εσωτερικό της σπείρας του Μέτωνα, είχε αποδοθεί από τον Wright στον κύκλο του Καλλίππου. Η ομάδα βρήκε την υποκλίμακα του Καλλίπου στο εσωτερικό της ίδιας σπείρας αλλά από την άλλη πλευρά. Ο συνδυασμός γραναζιών για τον κύκλο του Καλλίππου δεν βρέθηκε στα θραύσματα.
Λεπτομέρεια του Μετωνικού κύκλου με την υποκλίμακα των πανελληνίων αγώνων και την υποκλίμακα του Καλλίππου από το μοντέλο που φιλοξενείται στο Νόησις
Στην κλίμακα των εκλείψεων, χάρη στη φωτογράφηση PTM, εμφανίστηκαν υποδιαιρέσεις που αντιστοιχούν στους σεληνιακούς μήνες. Σε κάποιες από αυτές υπήρχαν ομάδες συμβόλων.
Από την εικόνα PTM μίας υποδιαίρεσης στην σπείρα των εκλείψεων. Στον συγκεκριμένο μήνα αναμένεται Σεληνιακή και Ηλιακή έκλειψη ενώ σημειώνεται και η ώρα (Courtecy T. Malzbender)
Οι συνολικά 16 ομάδες συμβόλων που έγιναν ορατές, εμφανίζονται σε διαστήματα ενός ή πέντε ή έξι μηνών, σε συμφωνία με τις παρατηρήσεις των αρχαίων Βαβυλωνίων. Το πρώτο σύμβολο που διακρίνεται καθαρά είναι το γράμμα “Η” ή “Σ” ή και τα δύο, που συμβολίζουν την Ηλιακή ή Σεληνιακή έκλειψη ή και τις δύο. Με βάση τη σειρά των εκλείψεων που εμφανίστηκαν στις υποδιαιρέσεις της σπείρας, τις εκλείψεις που πραγματοποιήθηκαν από το 400 π.Χ ως τον 1ο αι. π.Χ. και την ακολουθία που προβλέπεται από τον κύκλο του Σάρου, οι ερευνητές της ομάδας συμπλήρωσαν τα σύμβολα και για τους 223 μήνες. Ο Πτολεμαίος αναφέρει ότι οι Αρχαίοι Έλληνες κατέγραφαν συστηματικά τις εκλείψεις τον 2ο αι π.Χ.. Καθώς ο μηχανισμός είναι της ίδιας εποχής, είναι φανερό ότι χρησιμοποιήθηκαν τα σχετικά αρχεία των Βαβυλωνίων.
Λεπτομέρεια από τον κύκλο των εκλείψεων του μοντέλου που φιλοξενείται στο Νόησις
Η λειτουργία
Οι λειτουργίες του μηχανισμού καθορίζονται από τον αριθμό των γραναζιών, τη μεταξύ τους σύνδεση και τον αριθμό των δοντιών του κάθε γραναζιού. Με βάση τα καινούρια στοιχεία, και τις βέλτιστες μαθηματικές προσεγγίσεις – για τα τμήματα του μηχανισμού που λείπουν- κατασκευάστηκε το νέο ψηφιακό μοντέλο. Σε αυτό διατηρήθηκε το γρανάζι που πρότεινε ο Wright για την μετάδοση της κίνησης στο πίσω μέρος του μηχανισμού ενώ προτείνουν και νέο συνδυασμό γραναζιών για τον κύκλο του Καλλίππου. Επιβεβαιώνουν την υπόθεση του Wright για τον συνδυασμό «πείρου – σχισμής» για την αναπαράσταση της μεταβαλλόμενης κίνησης της Σελήνης ώστε να αποδίδει την ταχύτητα της σε σχέση με την απόσταση της από τη Γη -επειδή η τροχιά της είναι ελλειπτική και όχι κυκλική- όπως είχε εξηγήσει ο Ίππαρχος τον 2ο αι π.Χ.
Η επικυκλική κίνηση της Σελήνης
(Freeth et al. 2006)
Στην εικόνα εμφανίζεται το σύστημα e και το σύστημα k. Πρόκειται για 4 πανομοιότυπα γρανάζια. Δύο από αυτά τα e5 και e6 έχουν τον ίδιο άξονα περιστροφής. Τα άλλα δύο δεν έχουν κοινό άξονα περιστροφής, μάλιστα οι άξονες περιστροφής τους αλλάζουν θέση καθώς το k1 εμπλέκεται μέσω του πείρου που διαθέτει στη σχισμή του k2, όπως έχει ήδη αναφέρει ο Wright. Το e5 περιστρέφει το k1 που μέσω του μηχανισμού πείρου – σχισμής μετακινεί το k2 δημιουργώντας μία μεταβαλλόμενη κίνηση σε αυτό, η οποία τελικά μεταδίδεται στο e6 και στη συνέχεια στον δείκτη της Σελήνης στην πρόσοψη του μηχανισμού. Πρόκειται για τον μηχανισμό που αναπαριστά την επικυκλική κίνηση της Σελήνης όπως πρότεινε ο Ίππαρχος τον 2ο αι π.Χ. Η ομάδα υπολόγισε την ταχύτητα κίνησης του δείκτη της Σελήνης και βρήκε ότι είναι μία καλή προσέγγιση της θεωρίας του Ίππαρχου.
Από τις επιγραφές και τις θέσεις για επιπλέον συνδυασμούς «πείρων – σχισμής» θεώρησαν ότι θα έπρεπε να υπολογίζει και τις θέσεις των γνωστών πλανητών. Για να συμπεριλάβουν και αυτή τη λειτουργία έπρεπε να προσθέσουν 40 γρανάζια, κάτι που φαινόταν να μην ταιριάζει με την λιτότητα του μηχανισμού
Τα νέα στοιχεία της ομάδας “the Antikythera Research Project” έδωσαν υλικό για νέες μελέτες. Πάρα πολλοί ερευνητές είχαν τη δυνατότητα πρόσβασης στα νέα στοιχεία. Νέες υποθέσεις και θεωρίες ελέγχονται και δοκιμάζονται.
“Επιστροφή στα Αντικύθηρα”, νέα υποβρύχια ανασκαφή
Το 2012 ξεκινά και νέος κύκλος υποβρύχιας ανασκαφής στο αρχικό ναυάγιο. Η αποστολή ονομάζεται «Επιστροφή στα Αντικύθηρα» και διοργανώνεται από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού Παιδείας και Θρησκευμάτων σε συνεργασία με το ωκεανογραφικό ινστιτούτο Woods Hole των Η.Π.Α..
50 περίπου χρόνια μετά την αποστολή του Κουστώ οι αλλαγές είναι τεράστιες. Οι δύτες είναι αρχαιολόγοι. Χρησιμοποιούν νέα συστήματα αναπνοής κατά την κατάδυση όπως το Trimix και το κλειστό σύστημα αναπνοής. Στο Trimix, μαζί με το άζωτο και το οξυγόνο προστίθεται και το αδρανές ήλιο ώστε να περιορίζονται οι ανεπιθύμητες δράσεις του αζώτου και του οξυγόνου στα μεγάλα βάθη.
Το κλειστό σύστημα αναπνοής (©ΕΕΑ, WHOI, ΑΡΓΩ)
Στο κλειστό σύστημα αναπνοής, ο αέρας που εκπνέεται δεν διαφεύγει στο νερό αλλά εμπλουτίζεται με οξυγόνο, ενώ αποβάλλεται το διοξείδιο του άνθρακα και επιστρέφει στον αναπνευστήρα του δύτη.
Το Exosuit
Η μεγάλη όμως καινοτομία είναι η στολή της μίας ατμόσφαιρας, το exosuit, που διατηρεί στο εσωτερικό της την ίδια πίεση με την επιφάνεια της θάλασσας. Για την λειτουργία του χρειαζόταν τρία άτομα. Ο πρώτος ήταν ο χρήστης, ο χειριστής, ο άνθρωπος που φορούσε την στολή. Η κίνηση του γινόταν με μικρές προωθητικές συσκευές, στα άκρα των χεριών του υπήρχαν ειδικά εξαρτήματα για να μπορεί να πιάσει κάτι, ενώ στο κράνος υπήρχε κάμερα. Ένα καλώδιο, μέσα από το οποίο περνούσε οπτική ίνα και καλώδια τηλεπικοινωνίας, συνέδεε τη στολή με το σκάφος. Το δεύτερο άτομο έλεγχε συνεχώς το καλώδιο. Στο σκάφος υπήρχε ένα τρίτο άτομο, ο επόπτης, που έβλεπε την ίδια εικόνα με τον δύτη χάρη στην οπτική ίνα, επικοινωνούσε με τον δύτη και είχε τη δυνατότητα να μετακινήσει τη στολή αν χρειαζόταν.
Η στολή μίας ατμόσφαιρας Exosuit (©ΕΕΑ, WHOI, ΑΡΓΩ)
Χαρτογράφηση του υποβρύχιου αρχαιολογικού χώρου
Όμως η καινοτομία δεν αφορούσε μόνο τον τρόπο κατάδυσης. Εξίσου πρωτοποριακός ήταν ο τρόπος χαρτογράφησης του ναυαγίου. Ειδικά ηχοβολιστικά συστήματα, πολυδεσμικοί σαρωτές, και συστήματα τρισδιάστατης φωτογραμμετρίας, δημιούργησαν το τρισδιάστατο χάρτη της περιοχής του ναυαγίου. Ένα αυτόνομο υποβρύχιο σκάφος, εξοπλισμένο με τα συγκεκριμένα όργανα, μπορούσε μέσω προγραμματισμού να χαρτογραφήσει την περιοχή. Όλα τα στοιχεία ενσωματώθηκαν σε ένα Γεω-Πληροφορικό σύστημα στο οποίο προστέθηκαν και τα ψηφιοποιημένα αντικείμενα στις θέσεις που βρέθηκαν.
το αυτόνομο όχημα που χρησιμοποιήθηκε (©ΕΕΑ, WHOI, ΑΡΓΩ)
Ο Tony Freeth, ο Alexander Jones και ο “Κόσμος”
Την ίδια χρονιά, το 2012, δημοσιεύεται και η νέα έρευνα του Tony Freeth με τον Alexander Jones, του Ινστιτούτου για την μελέτη του Αρχαίου Κόσμου (Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης).
©2005 Antikythera Mechanism Research Project. All rights reserved
Η λέξη “Κόσμου” που διαβάζουν σε ένα θραύσμα του μηχανισμού τους παραπέμπει στη θεωρία του Αριστοτέλη για τον “κόσμο”. Σε αυτή η Γη είναι το κέντρο του «κόσμου» ενώ η Σελήνη, ο Ήλιος και οι 5 πλανήτες που ήταν ορατοί με γυμνό οφθαλμό βρισκόταν σε ομόκεντρες σφαίρες γύρω από τη Γη. Η πιο μακρινή σφαίρα περιείχε τους «απλανείς» αστέρες που βρισκόταν πάντα στις ίδιες μεταξύ τους θέσεις. Μία τομή του «κόσμου» θα εμφάνιζε τη γη στο κέντρο και 6 δακτυλίους, έναν για κάθε ουράνιο σώμα και τον έκτο για τους μακρινούς αστέρες.
Εικόνα ενός μοντέλου του “Κόσμου” του μεσαίωνα που απηχεί τις Αριστοτελικές ιδέες (By Fastfission – From Edward Grant, “Celestial Orbs in the Latin Middle Ages”, Isis, Vol. 78, No. 2. (Jun., 1987), pp. 152-173. See also: F. A. C. Mantello and A. G. Rigg, “Medieval Latin: An Introduction and Bibliographical Guide”, The Catholic University of America Press, p. 365 (on-line text here)., Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=317560)
Οι Freeth και Jones πιστεύουν ότι ακριβώς αυτήν την εικόνα συνθέτει η πρόσθια όψη του μηχανισμού. Μελετώντας τις φωτογραφίες των θραυσμάτων, αναγνωρίζουν τη λέξη «Αφροδίτη», όπως και είχε διαπιστώσει και ο Wright παλιότερα. Στη συνέχεια παρατηρούν ότι στο κεντρικό μεγάλο γρανάζι, υπάρχουν υποδοχές όπου θα μπορούσαν να τοποθετηθούν συρμοί γραναζιών -που δυστυχώς δεν σώζονται.
Ο Wright είχε καταφέρει να κατασκευάσει ένα λειτουργικό μοντέλο που να αναπαριστά και τις κινήσεις των πλανητών, προσθέτοντας τα γρανάζια που θεωρούσε ότι απαιτούνται. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται ο Freeth και ο Jones. Τώρα όμως μπορούν να κάνουν ακριβείς μετρήσεις με το λογισμικό που επεξεργάζεται τις τομογραφίες και με τις φωτογραφίες PTM. Μελετούν τα είδη και τις μορφές των αξόνων, στα οποία εδράζονται τα γρανάζια, στα θραύσματα που σώζονται. Για κάθε πλανήτη, κατασκευάζουν ένα συρμό γραναζιών που να συμφωνεί με την κίνηση του και τις γνώσεις που είχαν οι Αρχαίοι Έλληνες για τον συγκεκριμένο πλανήτη. Χρησιμοποιούν το συνδυασμό “πείρου – σχισμής” όπως αυτό της επικυκλικής κίνησης της Σελήνης για να προσαρμόσουν τις κινήσεις των πλανητών στο Γεωκεντρικό σύστημα. Ελέγχουν τις ακτινογραφίες και βρίσκουν τα σημεία στα οποία μπορούν να προσαρμοστούν οι συνδυασμοί γραναζιών. Τελικά κατασκευάζουν στον υπολογιστή, ένα ψηφιακό μοντέλο που στην μπροστινή όψη έχει 5 επιπλέον δείκτες, ένα για κάθε πλανήτη σε συμφωνία με τον “Κόσμο” του Αριστοτέλη.
By Tony Freeth – Original publication: The Antikythera Mechanism Research ProjectImmediate The Antikythera Mechanism Research Project, Fair use, https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=36445602
Μόνο το θραύσμα D φαίνεται να μην μπορεί να αξιοποιηθεί πουθενά. Παρόλο που στις ακτινογραφίες φαίνεται ξεκάθαρα ότι περιέχει ένα γρανάζι 63 δοντιών, άρα είναι τμήμα κάποιας λειτουργίας του μηχανισμού, δεν καταφέρνουν να το εντάξουν στο μοντέλο τους.
Ο Freeth και ο Jones δηλώνουν ότι το ψηφιακό τους μοντέλο είναι σε πλήρη συμφωνία με τα ευρήματα, τα γρανάζια που έχουν προστεθεί ταιριάζουν αρμονικά με τα ήδη υπάρχοντα και περιέχονται στις διαστάσεις του μηχανισμού. Χρησιμοποιούν την ίδια φιλοσοφία και τεχνοτροπία με τα υπόλοιπα, συμφωνούν με την αστρονομική γνώση της εποχής της κατασκευής του μηχανισμού. Για την αναπαράσταση των ουρανίων σωμάτων στην κεντρική κλίμακα του μηχανισμού χρησιμοποιήθηκαν δείκτες που έφεραν μία χαρακτηριστική ημιπολύτιμη πέτρα ή μέταλλο για κάθε πλανήτη. Αν και στον μηχανισμό αναφέρεται η “χρυσή” σφαίρα για τον Ήλιο και το “σφαιρίδιο” για την Σελήνη, δεν βρέθηκαν αντίστοιχα στοιχεία για τους υπόλοιπους πλανήτες. Έτσι χρησιμοποίησαν ένα πάπυρο του 2ου ή 3ου αι μ.Χ. όπου σε κάθε πλανήτη αντιστοιχίζεται μία ημιπολύτιμη πέτρα. Τοποθέτησαν στο δείκτη που αντιστοιχεί σε κάθε πλανήτη το αντίστοιχα ημιπολύτιμο πετράδι στην κατάλληλη θέση, άλλα πιο κοντά στο κέντρο και άλλα πιο μακριά ώστε να προσομοιώνουν τους κυκλικούς δακτυλίους, τις “ουράνιες σφαίρες”. Για να ελέγξουν την ακρίβεια στον υπολογισμού της κίνησης του Άρη, χρησιμοποίησαν στοιχεία από την NASA. Το αποτέλεσμα δεν ήταν ιδιαίτερα ικανοποιητικό ώστε να θεωρήσουν ότι το μυστήριο λύθηκε.
Πηγές
Freeth, Tony; Bitsakis, Yanis; Moussas, Xenophon; Seiradakis, John. H.; Tselikas, A.; Mangou, H.; Zafeiropoulou, M.; Hadland, R.; et al. (30 November 2006). “Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism” (PDF). Nature. 444 (7119): 587–91.
Ramsey, Andrew (12 -15 June 2012). “X-ray Tomography of the Antikythera Mechanism (PDF). From Antikythera to the Square Kilometre Array: Lessons from the Ancients, Kerastari, Greece https://pos.sissa.it/170/022/pdf
Malzbender, Tom; Gelb, Dan; Wolters, Hans, “Polynomial Texture Maps”, Hewlett-Packard Laboratories https://www.cs.jhu.edu/~misha/ReadingSeminar/Papers/Malzbender01.pdf
Anastasiou M., Seiradakis J.H., Carman C.C. and Efstathiou K. (2014), “The Antikythera Mechanism: The construction of the Metonic pointer and the back plate spirals”, Journal for the History of Astronomy, 45, No. 4, 418-441
Freeth, Tony; Jones, Alexander, “The Cosmos in the Antikythera Mechanism” (February 2012), ISAW Papers 4 https://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/isaw-papers/4/isaw-papers-4-offprint.xhtml
Τούρτας Α., Θεοδούλου Θ., Κουρκουμέλης Δ., Foley B., (2015) «Τεχνολογικές καινοτομίες στην υποβρύχια έρευνα του ναυαγίου των Αντικυθήρων», εισήγηση για το Β’ συμπόσιο «Νέες Τεχνολογίες στην υπηρεσία της Αρχαιογνωστικής Έρευνας